فتواهاي چند تن از مراجع تقليد درباره خوردن روزه در صورت مشقت

خراسان: اگرکسي به دليل مشقت، روزه خود راشکست ،روزه اش باطل مي شود وبايد قضاي آن رابه جاآوردوچنين نيست که بگوييم چون خوردن وآشاميدن ازروي ضرورت بوده،روزه آن روزش صحيح است ونيازبه قضا ندارد. اين،فتوايي است مورد اتفاق فقها ومراجع عظام تقليدکه دررساله هاواستفتائات خود آن رابيان کرده اند.

ازجمله شرايط وجوب روزه ،ضررنداشتن روزه براي سلامتي ونيزقدرت وتوان جسمي برانجام روزه ومشقت نداشتن آن براي روزه داراست .البته به طورطبيعي روزه داري وامساک ازخوردن وآشاميدن ، کم وبيش ضعف وبي حالي به دنبال دارد ،به ويژه درزمان هايي که ماه رمضان درروزهاي بلندوگرم تابستان واقع شده باشد وانسان ناچارباشد درحال روزه داري کارهاي سنگين وانرژي بر هم انجام دهد .

حال ، اين سوال مطرح مي شود که اولا؛ ضررداشتن روزه براي مکلف را چگونه مي توان تشخيص داد؟ملاک ومعيارآن چيست؟وثانيا؛ درچه شرايطي روزه دار مي تواند روزه اش را بشکند؟آيا به صرف ضعف، مي توان گفت مکلف ،توانايي روزه را ندارد؟ويااگردرحال روزه ضعف کرد،مي توان گفت اجازه داردکه روزه خودراافطارکند؟

فقها درپاسخ ،يقين به ضررداشتن روزه براي انسان ويا خوف ضرررا معيارروزه نگرفتن شمرده اند ودربحث توان وقدرت بر انجام روزه هم حرجي شدن روزه و مشقت داشتن آن رامجوزافطاروشکستن دانسته اند.بااين قيد که گفته اند بايد قضاي آن روز را بعدابه جا آورد.

پيش ازبيان معيارتشخيص روزه ضرري ، ابتدا فتواهاي مراجع عظام تقليد را دراين باره مرورمي کنيم وبه اين سوال ها پاسخ مي دهيم که آيا همين که تشنگي بر روزه دار غالب شد مي تواند روزه رابشکند؟معياردراين زمينه چيست ؟ونظرفقها دراين باره چه مي باشد؟

درپاسخ بايد گفت که هيچ فقيهي ضعف صرف را مجوز شکستن روزه نمي داند. معيارومجوزفقهي براي افطاروشکستن روزه ، خوف ضرر ويا حرجي بودن وطاقت فرسابودن ادامه روزه است به نحوي که طاقت انسان طاق شود وتکليف مالايطاق به شمارآيد .درعين حال اگرروزه دار ناچاربه افطارشد وروزه اش را شکست ،دراين جا همه فقها، انجام قضاي آن روزرابراوواجب مي دانند.

امام خميني (ره)درچنداستفتايي که از ايشان در اين باره شده است حرجي بودن را تنهامجوزافطاروشکستن روزه دانسته اند.ايشان درپاسخ به اين که «دربعضي از روزهاي گرم ماه مبارک رمضان، يک کشاورز نوبت آبياري دارد درهواي گرم تابستان،آبياري باحالت روزه تقريبا غيرممکن است يعني طوري است که اگرشخص روزه باشد لطمه به زراعت ويا لطمه به سلامتي مي زند آيا اين شخص مي تواند روزه آن روز راافطارکند وقضاي آن را بعدابگيرد؟»،چنين فتواداد ه اند:«اگرمي تواند کارراترک کند بايد روزه بگيرد واگرنمي تواند هروقت به حرج افتاد مي تواند افطارکند ولي تا درحرج واقع نشده نبايد روزه راباطل کند.»(استفتائات ج1ص319)

امام (ره)دراستفتاي ديگري بازهم برمعيارحرجي بودن تاکيد مي کند :«سوال:اگردانش آموزي امتحانات آخرسالش مصادف با ماه رمضان وتابستان شود ونتواند هم درس بخواند وهم روزه بگيرد مي تواند براي اين که زحمت يک سالش به هدرنرود درچند روزازايام ماه رمضان روزه خودرا افطارکند؟

جواب:بايد روزه بگيرد وتادرحرج واقع نشود نمي تواند افطارکند، بلکه مي تواند مسافرت کند ودرسفرافطارنمايد وبعدازبرگشتن درآن روزلازم نيست امساک کند. »

مقام معظم رهبري حضرت آيت ا...خامنه اي هم حرجي وضرري بودن روزه راتنها مجوز ابطال روزه دانسته اند.ايشان دراستفتائاتي که درسايت معظم له منتشرشده ،به سوال هايي دراين باره پاسخ داده اند که متن اين استفتائات ازاين قراراست:

س: اگر شخصى جهت شغلى که دارد و نمى  تواند آن را رها کند روزه برايش حرجى باشد و همچنين افراد کم سن و سال که روزه گرفتن براى آن ها مشقّت شديد دارد، آيا از اوّل روز مى  توانند افطار کنند يا اين که حکم ديگرى دارند؟

ج: در فرض سؤال، هر وقت دچار حرج و مشقّت شد، مى  تواند افطار کند و احتياط واجب اين است که به مقدار ضرورت افطار کرده و در بقيه روز امساک نمايد.

س: دخترانى که تازه به سن تکليف رسيده اند و روزه گرفتن بر آن ها مقدارى مشکل است، چه حکمى  دارند؟ آيا سن بلوغ شرعى دختران اکمال نه سال قمرى است؟

ج: بنا بر نظر مشهور، بلوغ شرعى دختران همان تکميل نه سال قمرى است که در اين هنگام روزه بر آن ها واجب است و ترک آن به مجرد بعضى از عذرها جايز نيست، ولى اگر روزه گرفتن براى ايشان ضرر داشته باشد يا تحمل آن برايشان همراه با مشقت زياد باشد، افطار براى آن ها جايز است.

س: کسى که در اوايل سن تکليف بر اثر ضعف و نداشتن توانايى، نتوانسته روزه بگيرد، آيا فقط قضا بر او واجب است يا قضا و کفّاره با هم بر او واجب است؟

ج: اگر گرفتن روزه براى او حرجى نبوده و عمداً افطار کرده، علاوه بر قضا، کفّاره نيز بر او واجب است و اگر خوف داشته باشد که اگر روزه بگيرد مريض شود، فقط قضاى روزه ها بر عهده او مى باشد.

س: آيا مى  توان به دليل داشتن مسابقه فوتبال و گرسنگى و تشنگى زياد در آن روزه خود را خورد؟

ج: مورد سؤال مجوّز براى افطار محسوب نمى  شود.

س: اگر شخصى که در ماه رمضان روزه دار است، در يکى از روزها براى خوردن سحرى بيدار نشود و لذا نتواند روزه را تا غروب ادامه دهد و در وسط روز حادثه اى براى او اتفاق بيفتد و روزه را افطار کند، آيا کفّاره بر او واجب است؟

ج: اگر روزه را تا حدى ادامه دهد که روزه بر اثر تشنگى و گرسنگى براى او حرجى شود و در نتيجه آن را افطار نمايد، فقط قضا بر او واجب است و کفّاره اى ندارد.

س:اگر هواپيما در ارتفاع بالا و مسير طولانى در حال پرواز باشد و پرواز حدود دو ساعت و نيم تا سه ساعت طول بکشد، مهمان دار و خلبان هواپيما براى حفظ تعادل خود هر بيست دقيقه احتياج به نوشيدن آب دارند، در اين صورت آيا در ماه مبارک رمضان، کفّاره و قضاى روزه بر آن ها واجب مى شود؟

ج: اگر روزه براى آن ها ضرر داشته باشد، جايز است که با نوشيدن آب افطار نمايند و قضاى آن را به جا آورند و در اين حالت کفّاره بر آن ها واجب نيست.»

آيت ا...سيستاني هم دررساله عمليه مسئله ۱۵۶۱،تنها درصورت حرج وضرر اجازه افطارمي دهندوتاکيد مي کنند که بايدقضاي آن روزرا به جاآورد.بنابه فتواي ايشان :« اگر روزه دار به قدرى تشنه شود که بترسد از تشنگى بميرد ، يا به او ضررى برسد ، يا آن که به سختى بيفتد که نمى تواند آن را تحمل کند ، مى تواند به اندازه اى که ترس از اين امور بر طرف شود آب بياشامد ، بلکه در فرض ترس از مرگ و مانند آن واجب است ولى روزه او باطل مى شود . و اگر ماه رمضان باشد، بايد ـ بنابر احتياط لازم ـ بيشتر از آن نياشامد ، و در بقيه روز از انجام کارى که روزه را باطل مى کند خوددارى نمايد.»

معظم له درمسئله ۱۵۶۳ضعف رامجوزشکستن روزه نمي دانند ومي نويسد:« انسان نمى تواند براى ضعف روزه را بخورد ، ولى اگر ضعف او به قدرى است که معمولاً نمى شود آن را تحمل کرد ، خوردن روزه اشکال ندارد .»

حال که فتواي آيت ا...سيستاني درباره وجوب قضادرزماني که به دليل مشقت ،روزه دارناچاربه شکستن روزه اش باشد، روشن شد، بايد گفت فتواي ايشان دراين استفتا هم که مي گويند:« اگر کارگر به دليل تشنگي شديد نتواند روزه را ادامه دهد، در اين دو صورت به احتياط واجب بايد در خوردن و آشاميدن به مقدار ضرورت اکتفا کند و از زائد بر آن اجتناب کند. »،همان جوازخوردن روزه همراه با وجوب قضاست .يعني خوردن ولودرحد ضرورت موجب بطلان روزه مي شودو بايد پس ازماه رمضان قضاي روزه رابه جا آورد.

متن اين استفتاء چنين است:«س: در ماه رمضان توانايي روزه گرفتن ندارد و ضعف بر او غالب مي شود، آيا مي تواند روزه نگيرد؟

ج:ضعف به تنهايي مجوز روزه خواري نيست، هرچند شديد باشد، مگر اين که موجب حرج باشد که در اين صورت خوردن جايز است و بايد بعد از آن قضا کند و همچنين اگر ضعف موجب عجز از کار لازم براي کسب روزي باشد با فرض اين که متمکن از کار ديگري نيست و همچنين اگر کارگر به دليل تشنگي شديد نتواند روزه را ادامه دهد، در اين دو صورت به احتياط واجب بايد در خوردن و آشاميدن به مقدار ضرورت اکتفا کند و از زائد بر آن اجتناب کند. »

آيت ا...مکارم شيرازي هم درتوضيح المسائل خودطي دومسئله به موضوع مشقت درروزه گرفتن اشاره مي کنندوبه بطلان روزه درصورت شکستن روزه به دليل مشقت، فتوا مي دهندومي نويسند:«مسئله 1343ـ اگر روزه دار به اندازه اى تشنه شود که طاقت تحمّل آن را ندارد و يا ترس بيمارى و تلف داشته باشد، مى تواند به اندازه ضرورت آب بنوشد، ولى روزه او باطل مى شود و اگر ماه رمضان باشد بايد بقيّه روز را امساک کند.

مسئله 1344ـ انسان نمى تواند به خاطر ضعف، روزه را بخورد، ولى اگر به قدرى ضعف پيدا کند که تحمّل آن بسيار مشکل شود، مى تواند روزه را بخورد و همچنين اگر خوف بيمارى داشته باشد.»

چنان که درفتاواي چندتن ازمراجع تقليد آمد درمواردي که روزه داربه دليل مشقت وغيرقابل تحمل شدن روزه وياخوف ضرر مي تواند روزه خودرابشکند، امابايد قضاي آن روز رابه جاآورد.وچنين نيست که باوجودخوردن ويا آشاميدن روزه اش باطل نشود وبتواند روزه خودراادامه دهد ونيازي هم به قضا نداشته باشد.

به گفته آيت ا... مکارم شيرازي هيچ يک از فقها به اين امر فتوا نداده است که مي توان آب خورد و روزه هم بود و فتوا به آن خلاف اجماع و اتفاق فقهاست و حتي احتمال دارد خلاف ضرورت دين هم باشد.