به گزارش خبرنگار اجتماعیخبرگزاری تسنیم، آثار باستانی هویت فرهنگیوملی یک کشور محسوب میشودکههر عقل سلیمی بر نگهداریازاین آثاروحفظ آنهاازخطرات احتمالی تاکید دارد.درتاریخی زندگی میکنیم کهدرآن جهان متحول شده است به طوریکهبین تاریخ گذشتهودوره جدید شکاف افتادهوهمه ملتها این هراسرادارند کهبامیراث گذشته چه خواهد شد چراکهاین میراث تکرارناشدنی هستند.
از طرفیدرحال حاضر شرایط زندگیدرهمه دنیاازجمله ایرانِ ما تغییر کرده است به طوریکهدو قرن پیش، سنت مادردرون زندگی ما زنده بود، اما بعدازقاجاروتحولات صنعتی این انقطاعدرهمه کشورها حاصل شد. لذا نگهداریازمیراثی نمیتوانیم آنراتکرار کنیم وظیفه ماست.
به گفته آتوسا مؤمنی، معاون میراث فرهنگی کشوردرحال حاضردرکشور، 33 هزار اثر تاریخی ثبتشدهدرفهرست ملی کشور داریمکهالبته فقط برای 6 درصدازاین میزان حریم حفاظتیدرنظر گرفته شده است.
اینکه این حریمها به چه میزان اهمیت دارندومیتواننددرنگهداری آثار تاریخی نقش تعیینکنندهای داشته باشند موضوعی بود کهبادکتر کامیار عبدی، استاد دانشگاهوسردبیر مجلة باستانشناسیوتاریخ به گفتوگو نشستیم. متن گفتوگوی ویباخبرگزاری تسنیمرادرزیر میخوانید:
*تسنیم:در ابتدا بفرماییدکهتعیین حریم برای یک اثر تاریخی چیست؟چه مراحلوچه اهمیتی دارد؟
عبدی:پسازتعیین عرصه برای یک محوطه باستانیکهبر اساس آن ماهیتووسعت محوطه باستانیازچند متر تا چند ده متر مشخص شد باید حریم مربوط به آن تعیین شود. حریمهای محوطه، بنا به بافتیکهمحوطه باستانیدرآن قرار دارد تعیین میشود یعنی اگر محوطهای باستانی میان دشت باشدوتا کیلومترها اطراف آن آبادی یا مزرعهای نباشد باستانشناس میتواندبادست بازتری حریمهای محوطه باستانیراتعیین کند،درصورتیکهبرای محوطهای کهدرمیان یک شهر قرار داردومردم حتی به عرصه آن تجاوزوخانهسازی کردهاند، تعیین حریموحتی عرصه محوطهباانواعواقسام مشکلات روبهرو میشود. هر محوطه باستانی باید سه حریم داشته باشد:
حریم درجه یک:کهمعمولا توصیه میشود به مردم اجازه ساختوساز یا دستکاریدرآن داده نشود، بلکه سازمان میراث فرهنگی موظف استباکشت چمن یا بوتههاییکهریشههای عمیق ندارندونصب تابلو به مردم هشدار دهد کهدرحال ورود به حریم درجه یک محوطه باستانی هستند. شعاعومحدوده حریم درجه یک بنا به صلاحدید باستانشناس و، همان گونهکهآمد، براساس وضعیت محل است.
حریم درجه دو: حلقه دایره شکل دوم به دور محوطه،بافاصلهایباحلقه حریم درجه یک استکهمردم اجازه دارند بدون استفادهازماشینآلات سنگیندرآن کشتوزرع کنند. باستانشناسان حتیدرمواردی ساختوساز سطحیرانیزدرحریم درجه دو آزاد میگذارند، منتها به این شرطکهساختوساز بدون پیکنی عمیق باشد وازیک طبقه بیشتر نشود.
حریم درجه سه یا «حریم بصری»: حلقه سوم به دور محوطه باستانی استکهباستانشناسان معتقدنددرآن اثری باستانی وجود ندارد، اما برای حفظ منظر اصلیوطبیعی محوطه باید آنراتعیین کردوپاس داشت. ساختوساز بناهایی تا حداکثر دو یا سهطبقهباپیکنی کمعمقودیگر فعالیتهای متعارفدرحریم درجه سه آزاد است، اماازفعالیتهای آلودهکنندهوساختوسازهای حجیم – مانند کارخانهها یا کارگاههای صنعتیوآپارتمانهای مرتفع –درحریم درجه سه جلوگیری میشود.
با این توضیحات باید به این نکته اذعان داشتکهتعیین حرایم یک کار اداری بیش نیستوبرای تعیین آن، باستان شناسیرابرای آثار تاریخی میفرستندووی حریم درجه یک، دووسهرابرای آن اثر باستانی تعیین میکند. پسازآن، این موضوع برای تایید نهایی به قسمتهای مختلف اداری میرودوپسازتایید نظر کارشناس، حریم مورد نظر تصویب میشود.
*تسنیم:آیا ممکن است تعیین حریم محوطه باستانیکهتوسط باستانشناس انجام شده است تصویب نشود؟
عبدی: معمولاً 99 درصد مصوب میشود مگردربرخی مواردکهواقعاً مشکلاتی ایجاد شود. به عنوان مثال برای حریم اثر تاریخی شوش، ما چند ماه پیشبارئیس استان مشکلاتیراداشتیم کهدرنهایتازطریق رئیس سازمان میراث فرهنگی به رئیس استان نامهای ارسال شدواین محوطهبادرجات حریم ثبت شد.
*تسنیم: به نظر میرسد بودجهایکهبرای تعیینوحریم برای استانهادرنظر گرفته میشود کافی نیست.
عبدی: ببینید!هر سال سازمان میراث فرهنگیوگردشگری، به استانها بودجهای حدود 400 میلیون تومان به منظور خرید عرصهوحرایم میدهد اما این پول معلوم نیست خرج چه کارهایی میشود.ازخرید ماشین جدید بگیرید تا ترمیم کاروانسراهای قدیمی، مگر اینکه کسی بیایدوپیگیری کندکهنباید این پولراخرج کار دیگری بکنید.
مسئولان استانها معمولا این موضوعراپیگیری نمیکنندکهحریمها خریداری شوند، ازطرفی هم اکنون قیمت املاک بالا رفته است ودربرخی مواردکهاثر باستانی وسط شهر قرار داردواطرافوروی آنراساختوسازهایی داشتهاند خرید حریم کار مشکلی میشود. به عنوان نمونه اثر تاریخیدراسلام آباد غرب وجود داردکههم اکنوندروسط شهر است اما یک طرف آن بانک ملت طرف دیگر بانک تجارتوآن طرف هم پاساژ چند طبقهای استکهخرید آن ه زینه بالاییرامیطلبد.ازطرفی پولیکهبه مسئولان استان داده میشود به اندازه خرید دو یا سه خانه است، اما اگر پولیکهبه مسئولان هر استان سالانه میرسد مرتبدراین زمینه صرف شود میتوان هر سال بخشیازحریمراآزاد کرد امادربسیاریازموار دیده نمیشودکهاینگونه عمل شود؛ به عنوان مثالدرشوش کنار اکروپل خانه ساختندوبالا رفتندواین اتفاقاززمان جنگ، مطرح بود ودرآن زمان تعیین حریم اضطراریودستور خرید خانههای اطراف داده شد اما نخریدندوالان قیمتهای آن سر به فلک میگذارد؛ به طوریکهسازمان میراث فرهنگی باید برای خرید آن بودجه یک سال خودرابگذارد.
لذا مشکل عدم ایجاد حریم برای برخی آثار باستانی، تلفیقیازپیگیری نکردنواهمیت ندادن به آثار فرهنگی است. پسازتعیین حریم، سازمان میراث فرهنگی باید محوطه حریمراخریداری کند اما بایددرنظر داشتکهبودجه سازمان میراث فرهنگی کاهش یافته استوازطرفی یکیازنکات بدیکهآقای مشاییدرسازمان میراث فرهنگی راه انداخت این بودکهبه روسای استانها اختیارات مالی زیادی داد، البته بیشازحدیکهتوانایی آنها بود وازطرفی استانها اختیارات فراوانی به دست آوردند لذا رئیس استانباخود میگوید میتوانمباپول تعیین حرایم یک تپهراتعیین حریموعرصه کنموخانههای اطراف آنرابخرم یا اینکه یک نمایشگاهونشستوگردهمایی برگزار کنم.درحالیکهرئیس استان باید برایش مشخص باشد هر پولیراسر جای خودش خرج کند اما به دلیل عدم نظارتازبالا دست این اتفاق میافتد.
به عنوان مثالدرمورد تپه ملیاندراستان فارس، چند سال کار کردم، صاحبشراپیداوسند آنرامشخص کردم، مسئولان سازمان قول دادندکهتا سال بعد این محوطهرامیخرندوآزاد میکنند، الان 10 سالازآن گذشته استواتفاقی نیفتاده است لذا معلوم نیست این پولکهبرای تملک ملیان استان فارس بود کجا خرج شده است؟
*تسنیم: به نظر میرسد کار اصلی بعدازخرید حریمها اتفاق میافتد؛ یعنی نگهداریوحفاظتازحرایم.دراین زمینه چگونه عمل میشود؟
عبدی:بعدازخرید حرایم باید نظارت وجود داشته باشدودورش فنسکشیوتابلو نصب شودوبعد به یگان حفاظتی میراث فرهنگی اعلام شودتازمانی برای سرکشی به این محوطه باستانیونظارت برای جلوگیریازعدم ساختوسازوموارد دیگر اختصاد داده شودکهالبته متاسفانه دیده میشود یگان حفاظتی میراث فرهنگی هم امکانات کمی برای سرکشی دارند.
*تسنیم: یکی دیگرازمشکلاتی کهدراین زمینه دیده میشود این استکهمتأسفانهدربرخی مواردباوجود تعیین حریم، برخی سازمانها اقدام به تخریب یا دستاندازیدراین آثار میکنند.
عبدی:درست است.ازمشکلات دیگر این است که سازمان میراث فرهنگی وقتی ملکیراتملک میکند به وزارت نفت، نیرو، راهومسکن اطلاع نمیدهدکهچنین ملکی تعیین حریم شده استوکسی حق ندارد لوله گاز یا ساختوسازدرآن برای جادهسازی انجام دهد. اما متاسفانه نمونههای زیادی وجود داردکهاین اتفاق افتاده است برای مثال بیشاپور استان فارس، محوطهای استکهمیخواهندجاده آنراچند سال تعریض کننددرحالیکهدرسال 1310 ثبت آثار ملیوحتی فنسکشی شده است ودرآنجا باستان شناسان مستقر هستند ولی به راحتی وزارت راه، بلدوزور آوردوجادهاشراتعریض کرد.
متأسفانه وزارتخانهها همیشه قدرتمند بودهوسازمان میراث فرهنگی همیشه منفعل عمل کرده استوطوری عمل کردهکهدرگیریبااین سازمانهاووزارتخانه ها ایجاد نشود. مثلادرحال حاضردر500 متری چغارزنبیل استان خوزستان، وزارت نفت برای اکتشاف نفتدرحال انفجار مین استکهباید سوال کرد چطور امکان دارد چنین اتفاقی بیفتدوسازمان میراث فرهنگی حتی یک شکایت هم نکند. همچنین برای اکتشاف نفتدرارجان استان خوزستان نیز وزارت نفت میخواستازوسط آن لوله نفت بکشد هر چه ماوهمکارانمان گفتیمکهاین آثار باستانی است میراث فرهنگی جواب داد ما نمیتوانیم جلوی آنرابگیریمدرحال حاضر این لولههاازوسط این آثار باستانی رد شدهاندواین محوطهراتخریب کردهاند.
چغازنبیل استان خوزستان
*تسنیم: آیادراین زمینه ما خلاء قانونی داریم؟
عبدی:خیر.در قوانین آمده استکههرگونه آسیبرساندنوتخریب آثار تاریخی جرم استوپیگرد قانونی دارد ولی متاسفانه کسی پیگیری نمیکندوبخش حقوقی سازمان میراث فرهنگی هم بیشترین هموغم خودرابرای منتقدین سازمان گذاشته است به جای اینکه وزارت نفت، راهونیروراسرجای خودشان بنشاند.متاسفانه بسیار کم دیده شده استکهسازمان میراث فرهنگیازوزارتخانهای شکایت کند.طبق قانون هرگونه عملیکهممکن است مشکلی برای آثار باستانی ایجاد کند غیر قانونیوخلاف است.درمنطقه نقشرستمکهمجموعهای باستانیدرروستای زنگیآباد واقعدرشمال شهرستان مرودشت استان فارس ایران است ودرفاصلهٔ 6 کیلومتریازتخت جمشید قرار دارد و یک اثر تاریخی بسیار مهم تلقی میشود حریم بصریدرنظر گرفتیمکهاگر کسی بخواهد عکسیازآن بگیرد پشت سر آن دکل نباشد، اما وزارت نیرو حتی بدون اینکه به میراث فرهنگی اطلاع دهدازجلوی آن تیربرقودکل کشیدهوالان نمیتوانید به عنوان یک توریست یا باستان شناس عکسی بگیرید کهدرآن دکل برق نباشد اما آیا سازمانازآن شکایت کرده است؟