خبرگزاری فارس-مصطفی وثوقکیا.مهدی نوری: نام «خیمه» را همگان به نام نشریهاش و محمدرضا زائری میشناسند که هماینک بیش از یک دهه است که در عرصه عاشورایی به صورت تخصصی فعالیت میکند. با این حال نشر خیمه نیز در سال 1388 راهاندازی شد و هماکنون آثار خوب و قابل توجهی را وارد بازار نشر کرده است. مدیر این انتشارات نیز محسن حساممظاهری نویسنده و روزنامهنگاری است که در پرونده خود کتاب «رسانه شیعه» را دارد که در زمان انتشارش باعث بوجود آمدن مباحث مختلفی پیرامون کتاب شد. علاوه بر این کتاب «مامور سیگاری خدا» را نیز از وی شاهد بودهایم. وی همچنین سردبیری مجله «هابیل» را بر عهده دارد.
در اولین روزهای شروع محرم سال جاری به سراغ مدیر این انتشارات رفتیم تا از چند و چون فعالیتهایشان باخیر شویم. گفتوگوی ما با محسن حسام مظاهری در حیاط مجموعه فرهنگی «سرچشمه» و در جوار شهدای گمنام مدفون در این مجموعه انجام شد.
در ابتدای این گفتوگو درباره انتشارات خیمه از زمان شکلگیری تا الان صحبت کنید؟
انتشارات خیمه یکی از اجزای هیئت قرآنی احیاء است که از سال 1387 فعالیت رسمی خودش را آغاز کرده. باسابقهترین بخش این مجموعه، ماهنامه خیمه است که با عنوان هیئت مکتوب حسنی و مخصوص هیئات مذهبی منتشر میشود. و الان یازدهمین سال فعالیتش است.
البته افت و خیزهایی هم در این دوره داشته است؟
بله. ولی الان شماره صد و سوم آن منتشر شده است. به هر حال اولین بخش مجموعه خیمه که بعدها زیرمجموعهی هیئت قرآنی احیا قرار گرفت، ماهنامه خیمه است. بعد از ماهنامه آرام آرام بخشهای دیگری به این مجموعه اضافه شد مثل پژوهشکده خیمه، کتابخانه تخصصی امام حسین - که بیش از چهار هزار عنوان کتاب تخصصی، در حوزه امام حسین و تاریخ اسلام، عاشورا و عزادارایها دارد- و انتشارات خیمه. انتشارات از اول این تعریف را داشت که یک ناشر تخصصی باشد و در سه حوزه فعالیت کند: اول آثار پیرامون امامحسین(ع)، خانواده و یارانش؛ دوم آثار پیرامون واقعه عاشورا و سوم آثار در حوزهی ادبیات و هنر عاشورایی و پژوهشهایی که درباره آئینهای سوگواری عاشورا انجام میشود. به عبارت دیگر خیمه خودش را ناشر تخصصی عاشورا تعریف کرده و الان هم با این رویکرد فعالیت میکند. تاکنون نیز مجموعاً حدود 45 عنوان کتاب از این انتشارات منتشر شده است که یازده عنوان آنها تا هفته آینده به بازار کتاب خواهد آمد.
این انتشارات دولتی است ؟
نخیر. خصوصی و خودگردان است.
موسسه نیز متعلق به «خیمه» است؟
بله. ماهنامه مجوز مجزا دارد و برای انتشارات نیز مجوز جداگانه اخذ شده.
خیمه زیرمجموعه جای دیگری نیست؟
مجموعه انتشارات و ماهنامه و پژوهشکده و کتابخانه خیمه، همراه نشریه «جدید» ـ که برای مخاطب کودک منتشر میشود و رویکردی دینی دارد ـ و نشریه و محصولات «محیا»، زیرمجموعههای «هیات قرآنی احیا» محسوب میشوند که موسسهای خصوصی است.
الان نقش زائری در انتشارات همان نقشی است که در همة بخشهای دیگر دارند؟
صاحب امتیاز و مدیرمسئول ماهنامه و انتشارات خیمه ایشان هستند. ایشان رییس هیئت مدیره مجموعه احیا هستنند. البته هر بخش تحت نظارت ایشان مدیریت مستقل خودش را دارد.
چرا آقای زائری کتابهایش را در خیمه چاپ نمیکند؟
چون همانطور که گفتم خیمه یک ناشر تخصصی است و کتابهای ایشان موضوعات متنوعی دارند. آنهایی که به حوزه فعالیت انتشارات خیمه مربوط میشده مثل کتاب «پدر، پسر، روح القدس» ـ که در مورد آثار شاعران و نویسندگان مسیحی در وصف امام علی و امام حسین است ـ و «کتاب مقدس» که به موضوع تجلی قرآن کریم و پیامبر اکرم(ص) در کلام و زبان ادبا، نویسندگان و شاعران مسیحی میپردازد در خیمه منتشر شده اند. کتاب دیگری هم از ایشان در دست چاپ داریم که خلاصه و بازنویسی ترجمه کتاب الارشاد شیخ مفید است.
پس کتابهای غیرمرتبط با عاشورا را جای دیگر منتشر میکنند؟
بله. بسته به موضوع کتاب، به ناشران دیگر میسپارند. مثل نشر آرما، سروش و...
پرحاشیهترین کتاب نشر خیمه چه کتابی بوده است؟
الحمدالله حاشیه به معنای متعارف نداشتهایم. این میتواند از اثرات خصوصی بودن باشد که قدرت ریسک را کاهش میدهد. ما دو فصل اصلی انتشار کتاب در هر سال داریم؛ یکی قبل از نمایشگاه کتاب و یکی هم ماه محرم. معمولاً یکسری کتاب آماده میکنیم برای انتشار در این دو مقطع. کمتر سراغ آثار پرحاشیه میرویم. تا الان هم نمیشود گفت اثر حاشیهداری داشتیم. ولی خب شاید مجموعه دوجلدی «عشق، ادب، اخلاص» که مجموعه مصاحبه با مداحان سرشناس است و در آنها به خیلی از مباحث مبتلابه جامعه مداحان پرداخته شده قابلیت حاشیهدار شدن را دارند. البته تاکنون این کتابها بازخورد داشتند ولی حاشیه نداشتند.
حاشیه مثبت چه؟
چرا. مثلاً مجموعه پنج جلدی و ارزشمند «عاشورانامه» که جزو نخستین محصولات خیمه است و 72 مقاله متنوع از نویسندگان و صاحبنظران مختلف درباره عاشورا و ابعاد مختلف آن را شامل میشد، حاشیه مثبت داشت.
شما موضوع کتابهایتان را سفارش میدهید یا پیدا میکنید؟
هر دو مدل را داریم، یک مدل سفارش کتاب داریم. مانند همین مجموعه «صاحبدلان» که چهار عنوان از آن یعنی کتابهای زندگی چهار نفر از وعاظ معاصر (مرحوم فلسفی، مرحوم کافی، مرحوم اسلامی و مرحوم راشد) همین روزها به بازار خواهد آمد، جزو آثار سفارشی است. یعنی به سفارش و سرمایه انتشارات نوشته شدهاند. مدل دیگر هم انتشار حقالتالیفی است. نویسندگانی که در حوزه عاشورا آثاری داشته باشند برای ما میفرستند و در شورای نشر بررسی میشود و بعد اگر تصویب شد منتشر میشود.
شورای نشر متشکل از چه کسانی است؟
در حال حاضر خود بنده، آقای یزدانطلب -جانشین آقای زائری و مدیرعامل مجموعه احیا - و آقای صمدی - مدیر هنری انتشارات - اعضای ثابت هستیم. چند نفری هم اعضای مهمان و مشورتی شورا هستند.
صبغة بعضی از کارهایتان تخصصی شده است، نگران فروش اندک آنها نیستید؟
سیاستی که داریم این است که با فرمول تقریباً 50ـ50 حرکت کنیم. یعنی 50 درصد آثار، با عنایت به ذائقه و نیاز مخاطب منتشر شوند و 50 درصد هم آثاری باشند که ما میخواهیم سرمایهگذاری کنیم تا منتشر شوند. با علم به اینکه مخاطب محدودتری دارند. سعی میکنیم ضرر مالی احتمالی این نوع کتابها را از کتابهایی که مخاطب بیشتری دارند جبران کنیم؛ گرچه همین که ما ناشر را تعریف کردیم به عنوان ناشر تخصصی، خودش پذیرش این ریسک است. یعنی وقتی صرفا روی موضوع عزاداری و عاشورا خودمان را محدود کردیم بالاخره تبعاتی دارد و این انتخاب آگاهانه بوده است.
نویسندگان تازهکار و کتاب اولی باید چه کار کنند که کتابهایشان را در خیمه منتشر کنید؟
اینطور نبوده که نویسندگان ما همه نویسندگان سرشناس و پرکار باشند، خیلیهاشان کتاب اولی بودهاند. اثرشان آمده، در شورا بررسی شده و رأی آورده و در نوبت چاپ قرار گرفته است. ما یک نظام گزینش اثر داریم که در آن هر بخشی نظر خودش را میدهد: بخش بازاریابی از نظر برآورد بازار مخاطبان کتاب، بخش محتوایی از نظر علمی و محتوایی و بخش مدیریتی تطابق کتاب با ماموریتهای انتشارات را بررسی میکند؛ هرکدام امتیازشان را میدهند. این امتیازات در یک جدول جمعبندی میشود. ممکن است یک کتاب از حیث مخاطب امتیاز بالایی بیاورد ولی از حیث محتوا امتیازش پایین بشود، و برعکس کتابی خیلی غنی باشد ولی بخش بازاریاب را بگوییم بازار خوبی ندارد. به هر حال در جمع امتیازها این متعادل میشود و بر اثر امتیاز نهایی اولویت چاپ مشخص میشود و آن آثاری که امتیازی پایینتر از کف داشته باشند، رد میشوند.
خیمه کتابهای غیرعاشورایی نیز دارد، کتابهایی که دینی هستند و وقتی سیاهه این کتابها در کنار هم قرار میگیرند بین کتابهای عاشورایی کتابهای دیگری هم دیده میشوند، این یک مقدار خروج موضوعی دارد اینکه از ناشر تخصصی بودن فاصله میگیرد؟
بله اینها در مجموعه دو سه مورد بیشتر نیستند. گرچه همانها هم چندان دور از حوزه فعالیت نبوده اند. مثل «کتاب مقدس» که بی ارتباط به حوزه کاری ما نیست. و یا «هفت قدم تا تو» که نثر ادبی پیرامون امام رضا(ع) است. البته هرچه جلوتر آمدهایم وسواسمان بیشتر شده و سعی کردیم از این خط بیرون نزنیم. مخاطب عمومی که ما در مجموعه خیمه برای انتشارات تعریف کردیم در درجه اول مخاطب هیاتی و مذهبی است؛ از این حیث هم باز انتشار آثار مذکور توجیه دارد.
با توجه به فرا رسیدن ایام محرم الان چه کتابهایی از شما منتشر شده یا آماده انتشار است؟
ما برای محرم امسال یازده عنوان کتاب آماده کردهایم که همین روزها و نهایتاً در دهه دوم محرم انشاءالله به بازار میآیند. پنج عنوان از آنها، یک مجموعه شامل مجالس تعزیه است با نام «این رستخیز عام» که مجلس اولش شهادت امام حسین و عاشوراست، مجلس دوم شهادت حضرت ابوالفضل است، مجلس سوم شهادت حضرت علیاکبر است مجلس چهارم شهادت پسران امام حسن است و پنجم هم شهادت حر. نکته مهم درباره مجالس این کتابها آن است که بازنگریشده و تحریفزدوده اند. زبانشان هم زبان فاخر و ارزشمندی است.و اشعار سبک و ضعیف حذف شده اند. مضامین سست و وهن آمیز حذف شده اند.در مجموع، مجالس قابل دفاعاند. سرایش، گردآوری و تصحیح این مجموعه برعهده آقای نادعلیزاده بوده که خودشان هم تعزیهسرا هم تعزیهخوان پیشکسوت و هم تعزیهپژوه هستند و برخی آثارشان را فرهنگستان هنر چاپ کرده است.
چهار عنوان دیگر از آثار جدید، مجموعه «صاحبدلان» است که نگارش آنها از یکسال قبل شروع شده که دبیری آن را بنده برعهده داشتهام. در این پروژه به دنبال آنیم که زندگی کسانی که در فضای هیاتها، چهرههای ماندگاری هستند، اعم از ذاکران و واعظان و شاعران و نویسندگان را با زبان داستانی روایت کنیم. از واعظان شروع کردیم. کتاب اول مربوط به مرحوم فلسفی است، کتاب دوم در مورد مرحوم کافی است، کتاب سوم در مورد شیخ عباسعلی اسلامی است، کتاب چهارم هم در مورد آقای راشد است که اینها از وعاظ مشهور قبل از انقلاب هستند. در آینده و در ادامه کتابهای زندگی مرحوم مفتقر (کمپانی) و حاج اکبر ناظم و آقای علامه و رسول ترک را هم انشاءالله منتشر خواهیم کرد.
دو مجموعه شعر سپید عاشورایی هم یکی از محمدمهدی رسولی با عنوان «هوای ماریه ابری ست» و یکی هم از سیداکبر میرجعفری با عنوان «چند مجلس از دهه اول» منتشر کردهایم.
شما چگونه این کتابها را به هیاتها میرسانید، آیا در هیاتها پخش میکنند یا مرکز پخش مخصوصی دارید؟ نوشتن این کتابها کار مهمی است و توزیع کردنش امری مهمتر؟
ما یک امتیازی به نام نشریه خیمه داریم که حداقل 20 هزار نسخه شمارگان دارد و برای هیاتهای مختلف و مراکز فرهنگیهای و کانونهای مساجد میرود و از این حیث یک حلقه ارتباطی خوبی با هیاتها داریم. در خود نشریه هم صفحات ویژهای داریم که کتابها را معرفی میکنیم و آگهی مراکز پخشمان را هم در نشریه ارائه میدهیم؛ در کنار این از ارتباطهایی که مجموعه خیمه با هیاتها دارد هم استفاده میکنیم، پخشها بیشتر در فضای هیاتها فعال هستند و یا از کتابفروشیهایی که عمدتاً مخاطبان کتب هیاتی هستند استفاده میکنیم. البته در توزیع اینقدر خلاء وجود دارد که هرچقدر کار شود باز هم کم است، برای همین ما سعی کردیم به یکی دو مرکز هم اکتفا نکنیم و حتی الامکان از هر راهی استفاده میکنیم که کتاب را به دست مخاطب برسانیم و بخشی مهمش هیاتیها هستند و مخاطب عام هم مخاطب کتابهایمان هستند. پخش مرکزیمان «خیزش نو» است.
کتاب را برای شهرستانها هم میفرستید؟
ما در نشریه جدولی معرفی میکنیم که مشخصات کتابفروشیهایی که در شهرهای مختلف نمایندگی انتشارات هستند را در آن درج کردهایم. الان حدود 12 کتابفروشی هستند در مشهد، قم و اصفهان و شهرهای دیگر و آرام آرام در حال گسترش آن هستیم تا بتوانیم شهرستانها را هم پوشش بدهیم.
مشکلی که الان سر راه انتشارات خیمه وجود دارد چیست؟
به عنوان ناشر خصوصی مشکلات ما گرانی کاغذ و بالابودن هزینه چاپ و تولید کتاب است. ما اثر آماده چاپ کم نداریم، با توجه به لطف نویسندگان و فعالیتهای مجموعه، کارهایی سفارش و تولید شدند که قابلتوجه هم هستند ولی ناگزیر به خاطر هزینههای بالا به سمت کارهای کمحجمتر رفتیم و بعضا اولویتها را جابهجا کردیم. این هزینه بالای انتشار خودش یک بخش مهمی از مشکلات است. مشکل بعدی هم توزیع است که هنوز تا رسیدن به نقطه مطلوب فاصله داریم.
شما از کمک دولت نمیگیرید.
خیر. خیمه کمک دولتی نمیگیرد، ولی فروش سازمانی دارد. مشترکان زیادی هم دارد. البته آقای زائری وجهه و اعتبار خوبی دارند و این برای مجموعه سرمایه است. اما اخلاق و دأب ایشان این نبوده که از این روابطشان بخواهد استفاده کند. شاید اگر کسی از بیرون به مجموعه نگاه کند، متوجه مشکلات و سختیهای کار نشود. و فکر کند مجموعه خیمه مشکل مالی ندارد. ولی واقعیت این نیست.
خیمه در کدام بخش از این پازل پژوهشی کار میکند؟
در ماموریتی که برای نشر نوشته ایم اولین کارمان این بود که تمام ناشرانی که در حوزه عاشورا فعالاند را شناسایی کردیم و رصد کردیم که هر یک در کدام حوزه کار میکنند. مثلاً در حوزههایی مثل تاریخ عاشورا، مقتل و شعر هیئتی به اندازه کافی ناشر فعال داریم و دیدیم نیاز نیست دیگر خیمه هم به این موضوعات بپردازد.
در شعر که وارد شدهاید؟
نه. منظورم شعر هیاتی اعم از مجموعه نوحه و مجموعه مرثیه و مجموعه ادبیات آیینی و ادبیات مذهبی بود. ما شعر سپید عاشورایی منتشر کردهایم.
در کارهایتان نوحه نواحی هم دارید که علاوه بر صبغه پژوهشی صبغه آئینیاش خیلی زیاد است؟
بله این مجموعه با همکاری و به سفارش بنیاد دعبل خزاعی انجام شد. آقای رضوانیپور مولف این کتابها خودش دستی در موسیقی دارد و این مجموعه ماحصل یک کار میدانی مفصل است.که هم ارزش مستندسازی و ثبت میراث دارد و هم کارکرد آموزشی میتواند داشته باشد. چون لوح فشرده صوتی نوحه-های هر منطقه هم ضمیمه کتاب است. هر نوحه هم آوانگاری شده و دستگاه موسیقیاییاش مشخص شده است.
با این حال من نمیگویم ما هیچ وقت نمیخواهیم شعر چاپ کنیم. عرضم اینست که حتی الامکان سعیداریم به حوزههایی وارد شویم که مغفول مانده و باقی ناشران سراغشان نمیروند. مثلا درباره زندگی وعاظ یا ذاکرین قدیمی تا الان ناشری سراغ این حوزه نرفته است. و ما در دو مجموعه صاحبدلان و عشق، ادب، اخلاص سراغ این حوزه رفتهایم.
نوحهنواحی در چه مرحلهای قرار دارد و چه مناطقی را پوشش میدهد؟
نوحهنواحی قرار است به همه مناطق برود. البته مجلدات بعدی آن را خیمه منتشر نمیکند و خود بنیاد دعبل منتشر خواهد کرد. اما تا آنجا که من خبر دارم مجموعه سوم یعنی نوحه خوانی در گلستان به تازگی منتشر شده و نوحه های اصفهان و یزد و بوشهر هم در حال تدوین و آماده سازیاند.
باید افراد زیادی در این پروژه مشارکت داشته باشند؟
شاید باور نکنید ولی محوریت اصلی پژوهشهای میدانی برعهده یک نفر است یعنی خود آقای رضوانیپور. ایشان قبل از این مجموعه کتابی داشت به نام «نوحهخوانی در ایران» که به عبارتی دستگرمی این پروژه میشود حسابش کرد. البته چنین پژوهش گستردهای طبعا نیاز به پشتیبانی و حمایت مالی و امکانات دارد که بنیاد دعبل این مسئولیت را برعهده گرفته است.
در مجموع، مجموعه نوحهنواحی به لطف خدا مجموعه ارزشمندی است. هم از حیث ثبت میراثی است و هم ثبت موسیقیایی و هم ثبت ادبی. اتفاق خوبی که در این مجموعه شاهدیم ثبت و ذکر مشخصات راویان نوحه ها است و فایلهای صوتی نوحه ها با صدای خود آن مداحان پیشکسوت.
چند دسته کار در خیمه دارید؟
یکی پژوهش است که شامل آثار با موضوع پژوهش فرهنگی (مثل «شبیه از نگاه فقیه» و «آیینهای سوگواری مذهبی شیعیان در هند»)، پژوهش ادبی (مثل «کتاب مقدس») و پژوهش تاریخی (مثل «عاشورانامه») است.
دسته دوم ادبیات است اعم از نثر ادبی (مثل «جوشن کبیر»)، شعر (مثل «هوای ماریه ابری ست»)، داستان (مثل مجموعه صاحبدلان) و مجالس تعزیه (مثل «این رستخیز عام») است.
دسته سوم هنر است که نمونهاش همین مجموعه «نوحه نواحی» است. دسته چهارم تاریخ است (مثل «ثار الله»). و دسته پنجم هم «کتاب خیمه» است که بازنشر موضوعی مطالب گزیده آرشیو ماهنامه خیمه است (مثل «خرد در خون» که گفتگوهای نابی است با صاحبنظرانی چون دکتر سیدحسین نصر، دکتر داوری اردکانی و دکتر دینانی در مورد عاشورا.
شما خودتان «رسانه شیعه» را نوشتهاید ولی آن را در خیمه چاپ نکردید، علتش چیست؟
«رسانه شیعه» در سال 86 آماده چاپ شد و در سال 87 منتشر شد. یعنی همان سالی که تازه انتشارات خیمه تأسیس شد. مضافا که معلوم نبود خیمه به عنوان یک ناشر خصوصی بتواند برای انتشار کتابی در آن حجم بالا سرمایهگذاری کند.